Terhin Yazıtı

TERHİN YAZITI'NIN TARİHİ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
S.GÖMEÇ - A.Ü. DTCF Öğretim Üyesi

Bu kitabe Uygur Kağanı Moyun-Çor tarafından diktirilmiştir. 1970 senesinde Moğolistan'da Tarbagatay Dağlarının 2 km güneyinde N. Ser-Odjav ve V.V Volkov adlı iki arkeolog tarafından bulunmuştur.

Kitabede bulunan tamga, Şine-Usu yazıtında dâ vardır. Uygur tarihi için oldukça önemli olan bu yazıtın tarihlendirilmesi hususunda farklı görüşler mevcuttur. Ancak kitabeyi kronolojik olarak takip ettiğimizde yazıtın 753 yılına kadar geldiğini görebiliriz. İlk Önce yazıtın tem metnini vermek istiyoruz.

Doğu Tarafı:

1- ... yollüg kağan... bunun kağan üç kağan olurmış eki yüzyıl olurmış
.... talihli kağan... Bumın Kağan, üç (kişi) kağan,(olarak) oturmuşlar.

2-... bodun akıza barmış uçuz kölke atlıgın töke barmış kadir kasar bedi bersil yatız oğuz

...halkı çıkıp-gitmiş. Uçuz-Köl'e Ünlülerini döküvermiş. 'Kadır-Kasar, Bedi-Bers il (ve) Yatız-Oguz

3- ... eçüm apam sekiz on yıl olurmış ötüken teli tegre'sl eü ikin ara orkunögüzde ,
... atalarım seksen yıl hüküm sürmüş. Ötüken Ülkesi ve çevresi ile ikisi arasında, Orkun Ögüz'de

4- ...[elig Şine-Usu] yıl olurmış... yıl barmış atımın üze kök tengri asra yağız yir yana >
... [elli] yıl hüküm sürmüş. Orada... yıl olmuş. Adımdan (sanımdan) yukarıda mavigök, aşağıda yağızyer yeniden ,

5- [Özim öıigre bınga başı atantım Şine-Usu] sekiz otuz yaşıma yılanyılka Türk eün anta bulgadım^anta artatdım
[Kendim doğuya binbaşı olarak atandım]. Yirmi sekiz yaşımda, yılan yılında (741) Türk ülkesini karıştırdım. Orada bozguna uğrattım

6-... atlıgın yamâşdı bınga yontdı ozmış tiğhVodurganta yonyur tidi anıalgıltidi
.... ileri gelenleri ile bize katıldı. Bin kişi sevketti. Ozmış Tigin Odurgan 'dan yürüyor dedi. Onu al (gel) dedi ^

7- [kutlug yabgu kan bolmış tiyin işitip] irtim. kara kum aşmış köSiirde kömür to^da yar ögüzde üç tuglıg Türk bodunka yetinç ay tört yiirmike
[Kutlug' Yabgu han olmuş diye işitip] eriştim. Kara-Kum'u aşmış. Kögür'de, Kömür-Tag'da (ve) Yar'-Ögüz'de Üç-Tuglıg Türk Bodun'a yedinci ayın ondördünde

8- ...antatokıtdırdımkamnalümantayokbolüTürkbodungantaiç-gertim an ta yana
... orada dövdürdüm. Hanını (esir) aldım. Orada yok oldu (öldü). Türkhalkını orada itaata aldım. Orada yine

9-... takı ozmış tigin kan boltı koyn yılka yorıdum
... ve Ozmış Tigin han oldu. Koyun yılında [743] (üzerine) yürüdüm

Ynt: Terhin Yazıtı

Güney Tarafı:

1- .... ekinti [süngüş engilki] ay altı yangıka tokışdım... biçin yılka yorıdım [anta] süngüşdim anta sançdım kanın anta
... ikinci [savaşı ilk] ayın altıncı gününde yaptım... Maymun yılında (744) yürüdüm, [orada] savaştım, orada mızrakladım. Hanını

2- tutdım katuhın anta altım [Türk bodun anta ıngaru yok bolü Şine-Usu] anta kisre başı kelti [peymey tigin kan bolmış tiyin] takıgu yılka yorıdım yılladım beşinç ay üç yiğirmike kalışdı
Tutdum. Katununu orada [esir] aldım. [Türk halkı o andan itibaren yok oldu]! Ondan sonra liderleri geldi. [Peymey Tigin han olmuş diye]Tavuksumda (745) yürüdüm. Bir yıl geçirdim. Beşinci ayın on Üçünde(746) ayaklandılar

3- süngüşdim anta sançdım... beg [birle basmıl bodunıg] içgerip iğdir bölük [yana kelti] ben anta kisre it yılka üç karluk yablak sakınıp teze bardı kunya on okka
Savaştım. Orada mızrakladım....beg [ile Basmıl halkını] tabi kılıp, İğdir Bölük yine (buraya) geldi. Ben ondan sonra it yılında (746) Üç-Karluklar kötü düşünüp, kaçtılar, batıya On-Oklara

4- kirti anta içikti [üç karluk ilteber] ölti [anta kisre] üç karluk lagzın yılka tokuz tatar [birle ögleşip] tokuz buyruk bing sengüt kara bodun tunyın kangım kanka ötünti eçü apa ati
Girdiler. Orada tabi oldular. [Korlukların ilteberi] öldü. [Ondan sonra] Üç-Karluklar domuz yılında (747) Tokuz-Tatarlarla anlaşmış, dokuz bakan, bin komutan, halk toplanarak babam hana maruzatta bulundular. Atalarımızın adı (sanı)

5-bar tidi ötüken eli sizde ebir tidi [tay bilge tutukıg] anta yabgu atadı anta kisre küskü yılka singlegde küç kara bodun timiş sin sizde küç kara sub ermiş kara bodun tunyın kağan
var dedi. Ötüken ülkesi sizde, yönetin dediler. [Tay Bilge Tutuk'u] orada yabgu atadı. Ondan sonra Sıçan yılında (748) Atalar Mezarlığında güçlü halk (şöyle) demiş: "Atalar Mezarlığı sizde". Gücün kaynağı Karasu imiş. Halk toplanarak kağan

6- atadı tengride bolmış il etmiş kağan atadı il bilge katun atadı kağan atanıp Ötüken ortusınta süngüz başkan ıduk baş kidinin örgin bunta etitdim
Atadı. Tengride Bolmış İl Etmiş Bilge Kağan (olarak) atadı. İl Bilge Katun (olarak) atadı. Kağan tayin edilip, katun tayin edilip Ötüken ortasında Süngüz-Başkan'ın kutlu zirvesinin batısında otağı burada kurdurdum.

Ynt: Terhin Yazıtı

Batı Tarafı

1- tengride bolmış il etmiş bilge kağan il bilge katun kağan aüg katım atıg atanıp ötüken kidin uçınta tez başınta örgin [anta etitdim çıt] anta yaraütdım bars yılka yılan yılka eki yıl.
Tengride Bolmış il,Etmiş Bilge Kağan, İl Bilge 'Katun kağan (ve) katun tayin edilip, Ötüken'in batı ucunda, Tez başında otağını [orada kurdurdum. Sınırı] orada yaptırdım. Bars yılında (750), Yılan yılında (753) iki yıl

2-yayladım ulu yılka ötüken ortusınta süngüz başkan ıduk baş kidinente yayladım örgin bunta yaratıtdım çit bunta tokıtdım bing yıllıktümen künlik bitiğimin belgümin bunta
Yazı geçirdim. Ejderha yılında (752) Ötüken'in ortasında Süngüz-Başkan'ın kutlu zirvesinin batısında yazı geçirdim. Otağımı burada yaptırdım. Sınırı burada vurdurdum. Bin yıllık, onbin günlük kitabemi (ve) işaretimi burada

3- yası taşka yaratıtdım tulku taşka tokıtdım üze kök tengri yarlıkaduk üçün asra yağız yir igittük üçün elimin törümin etintim öngre kün togsıkdaki bodun kisre ay togsıkdakı bodun
yassı taşa yazdırdım. Bütün (tek parça) taşa vurdurdum. Yukarıda Tanrı irade ettiği için aşağıda yağız yer beslediği için devlet ve yasa sahibi oldum. Doğuda gün doğusundaki halklar, batıda ay doğusundaki halklar

4-tört bulungdakı bodun iş güç ebirür yağım bölük yok boltı ötüken^ eli tegresi ikin ara ilgam tanglagım sekiz selenge orkün togla sebintürdü kargu burgu ol yirimin şubımın konar köçer ben
dört taraftaki halklar (benim) işimi gücümü görürler. Düşmanım Bölük yok oldu. Ötüken ülkesi (ve) çevresi, ikisi arasında tarlalarım; Sekiz-Selenge, Orkun, Togla, Sebintürdü, Kargu (ve) Burgu yerlerimde (ve) sularımda konar göçerim

5- yaylağım ötüken kuzı kidin uçı tez başı öngdüni kanyuy künüy... ilgam ötüken yiri ongı tarkan süy yağı bodunkı kagangı birigerii uçı âltuh , yış kidin uçı kögmen ilgerü uçı [kadırkan yış]
Yaylam Ötüken'in kuzey-batı ucu Tez-Başı, doğusu Kanyuy (ve) Künüy (nehirleri), tarlalarım Ötüken bölgesi, kuzeyi Tarkan Süy düşman halka (ve) kağana, güney ucu Altun-Yış, batı ucu Kögmen, doğu ucu [Ka-dırkarijış]

6- tengride bolmış il etmiş bilge kanım içreki bodunı altmış iç buyruk başı inançu baga tarkan ulug buyruk tokuz bolmış bilge tay sengün tutuk beşyüz başı külüg ongı öz inancu beş-yüz başı ulug öz inançu
Tengride Bolmış İl Etmiş Bilge Kan 'ımın içreki (tabi) halklarının sayısı altmış. İç Buyruk Başı inançu Baga Tarkan (ile) buyruklar dokuz-olmuş. Bilge Tay Sengün Tutuk, Beşyüzbaşı Külüg Ongı, Öz inançu Beş-yüzbaşı Ulug Öz inançu

7- urungu yüz başı ulug urungu tölös begler oglı bmg başı tölös külüg eren tarduş begler oglı bmg başı tarduş külüg eren tarduş ışbaras beş bıng er başı ışbara sengün yaglakar
Urungu, Yüzbaşı Ulug Urungu, Tölös beglerinin oğlu Binbaşıdırlar (onlar) Tölöslerin ünlü yiğitleridir. Tarduş beglerinin oğulları Binbaşıdırlar (onlar) Tardüşların ünlü yiğitleridir. Tarduş Işbaraları, Beşbin Erbaşı Işbara Sengün Yaglakar

8-...tokuz yüz er başı tuykun ulug tarkan bukug bınga
.... Dokuzyüz erbaşı Tuykun Ulug Tarkan Bukug, binlikleri

9-...bodunı bınga kagasataçuk bodunı bınga
.... halkı binliktir. Kagas Ataçuk'un halkı binliktir

Kuzey Tarafı
1- tengrim kanım tikim teg elig tutdı.. kutlug çigşi kınçu alp bilge çigşi... kan arak oğuz bodun altı yüz sengüt bir tümen bodun kazgantı
Kutlu hanım dimdik ülkeyi tuttu (yönetti)... Kutlug Çigsi, Kınçu Alp Bilge Çigsi.... han. Yorgun Oğuz halkını aldı. Yüz general (ve) bir tümenlik halk kazandı.

2- tengri kanım atlıgı tokuz tatar yiti yigirmi az buyruk tongra ediz (?) sengüt bınga bodunı tigitimin bu bitidükde kağanıma turgak başı kagas atkçuk begzik er çigşi bıla baga-tarkan üç yüz turgak turıtdı
Kutlu hanımın ileri gelenleri Tokuz-Tatar, onyediAz buyruk, Tongra (ve) Ediz (?) generalleri ve binbaşılar, Uygur halkıdır. Tiginlerimle bu (kitabe) yazıldığında kağanım İçin Turgak Başı Kagas Ataçuk, Begzik Er Çigşi (ve) Bıla (belki de Boyla) Baga Tarkan üçyüz karakol yaptılar

3-tengrim kanım oglı bilge tarduş ulug bilge yabgu atlıgı isig yir atlıgı.... bayırku bodunı az aşpa tay sengün bodunı tongra ediz (?)... kayabart üç karluk bunca bodun yabgu bodunı
Kutlu hanımın oğlu Bilge Tarduş Ulug Bilge Yabgu'dur. Atlıları İsig Yir atlılarıdır.. Bayırku halkı, Az Aşpa Tay Şengün halkı, Tongra (ve) Ediz... Kayabart, Uç-Karluklar, bunca halk yabgu halkı

4- tengrim kanım oglı bilge tölös ulug bilge cad atlıgı... odurgan buyrukı çabış sengün bodunı tokuz bayırku kayra basmıl (kayra-basmıl?) tokuz tatar bunca bodun çad bodum
Kutlu hanımın oğlu Bilge Tölös Ulug Bilge Çad'dır. Atlıları... Odurgan'darıdır. Bakanı, Çabış Sengün halkıdır. Tokuz-Bayırku, Kayra, Basmıl, Tokuz-Tatar bunca halk, şadın halkıdır

5- .... bitigme bum yaratıgma bilge kutlug tarkan sengün bunca bodünıg atın yolın yağma alumçisi Ekiyur tidi Kuüug Bilge Sengün uruşu kutlug tarkan sengün ol Ekiyur
.... (bunu) yazan, bunu yapan Bilge Kutlug Tarkan Sengün'dür. Bunca halkların adlarını, yollarını (kaderlerini) Yağma kuyumcusu (veya alacaklısı) Ekiyur dedi. Kutlug Bilge Şengün ve Kutlug Tarkan Sengün Ekiyur.

6- yarlıkadı bayırku tarduş bilge tarkan kutlug yağma tabgaç sogdak başı bilige sengün uzal öng irkin
Emretti. Bayırku (ve) Tarduş Bilge Tarkan kutlug (ve) Yağma, Tabgaç, Sogdak Başı Bilge Sengün, Uzal Ong İrkin

Taş Kaplumbağa Üzerindeki Yazı
bunı yaratıgma böke tutam
Bunu yapan Böke Tutam

Ynt: Terhin Yazıtı

Şimdi yazıtın tarihimiz ve kültürümüz açısından bir değerlendirmesini yapmaya çalışacağız.

Toplam otuz satır ve bir de taş kaplumbağa üzerindeki cümleyi sayarsak otuzbir satırdan ibaret olan bu yazıt Uygurların en ünlü kağanı Moyun-Çor adına dikilmiş olup, herhalde yazıtın başında daha önceki meşhur Türk hükümdarların adlarının sayılması ve Bumın Kagan'ın adına burada rastlamamız bizi Uygurların da başlangıçta kendilerini Kök Türklerin devamı olarak gördüklerini düşünmemize sevketmektedir.

Yazıtın 2. satırında Türk tarihinin önemli iki boyunun adına rastlıyoruz. Bunlardan biri olan Bars-İlliler, Bulgar Hanlığının teşekkülünde rol oynamışlar, Kasarlar ise Hazar Kağanlığının hanedan ailesidir. Burada gördüğümüz paralel ifadeyi Tes II yazıtında da görmemiz mümkündür:
Buzuk başın alaza uçuz kölke atlıgın töke barmış... bedi bers il, kadirkasar anta barmış. Ol bodunım kengerişdi.

Kök Türkçe kaynaklarda ve Çin yıllıklarında 716 yılına kadar Uygurların önemli bir faaliyeti görülmemektedir. Fakat bundan önce Ötüken'de hakimiyet kuran Tokuz-Oğuzların kağanlığına Uygurların da sahip çıktığını biliyoruz. Klyaştor-nıv'a göre Tokuz-Oğuzlarin bu kağanlığı Boz-Oklardan Bedi-Bersil ve Kadır-Kasar'ın ihaneti sonucu yıkılmıştır: Rona-Tas'da bu görüşdedir. 687 de Baz Kağan'ın öldürülmesi sırasında meydana gelen bu olaylar hakkında yukarıdaki cümlelere tesadüf etmekteyiz. Biz adı geçen kitabelerdeki transkripsiyonu Boz-Ok ve Üç-Ok şeklinde anlamadığımız için çevirimizi daha değişik bir şekilde yaptık. Biz Boz-Ok ve Üç-Ok ayırımının veya İç-Oğuz Dış-Oğuz farkının Türklerin İslamiyeti kabulünden ve Oğuzların batıya doğra göçlerinden sonra ortaya çıktığını zannediyoruz.

Birtakım araştırmacılar özellikle Tes II yazıtı ve Terhin yazıtına bakarak Uygur tarihini üç bölüme ayırmaktadırlar: I. Uygur Kağanlığının 550'den önce 300 yıl yaşadığı iddia olunmaktadır. Bunu da Tes II Kitabesinin kuzey tarafı, İkinci satırındaki; üç yüz yıl il tutmış cümlesinden çıkarmaktadırlar. Bundan başka Uygurlar, değişik boyların hakimiyeti altında 200 yıl geçirmişlerdir. Buna karşılık Şine-Usu yazıtlarında On-Uygurlar ve Tokuz-Oguzlar üzerinde 100 yıllık bir hakimiyetten bahsediliyor: Bunun içinde On Uygur ve Tokuz Oğuzların üzerinde yüzyıl oturup, cümlesini görmekteyiz. Aslında yazıtlarda sanıldığı gibi bir tutarsızlık söz konusu değildir. Eğer Kök Türklerin hakimiyette bulundukları ortalama 550-750 yıllarını hiç aralıksız göz önüne alacak olursak 200 yıl olur,fakat bu süreden Kök Türklerin sarsıntıya uğradıkları ortalama 600-690'yıllannı çıkaracak olursak yaklaşık yüzyıl tutmuş olur. II. Uygur Kağanlığı ise 80 yıl hüküm sürmüştür. Bu süre Terhin yazıtında; sekiz on yıl olurmış şeklinde Tes II de ise; Uygur kağan on yıl olurmış, yetmiş yıl ermiş şeklinde geçmektedir. Bunu on artı yetmiş biçiminde düşünmek mümkündür. III.Uygur Kağanlığının kuruluşu da Kök Türklerin yıkılmasından sonra kabul edilmektedir. Yine yazıtın üçüncü satırındaki:
ötüken eli tegresi eli ikin ara orkun ögüzde
cümlesinden Uygurların ortaya çıktığı coğrafyanın sınırlarını da öğrenmiş bulunuyoruz.

Görülüyor ki, kitabelerdeki bu ifadeler oldukça düşündürücüdür. Eğer I. Uygur Kağanlığı mevcut ise, bunun 250-550 tarihleri arasında yaşamış olması gerekir ve bu ifade kabul edilecek olursa, o zaman bu yıllardaki Tölös hakimiyeti veya bağımsız bir Tölös kağanlığı söz konusudur. Ancak Çin kaynaklarından öğrendiğimize göre, bu sıralarda Tölöslerin bir hakimiyeti yoktur. Bu esnada merkezi Asya'da Tabgaç ve Juan-juan üstünlüğü vardır. Demek ki, Uygurlar Tölöslerin, Tabgaçlara ve Juan-juanlara bağlı olarak hayatlarını sürdürdükleri yan federatif durumu bir bağımsızlık olarak addetmektedirler.

Bunun yanısıra bir de II. Uygur Kağanlığı meselesi vardır. Bu da 611-691 seneleri arasında adı geçen Tokuz Oğuz hakimiyeti olmalıdır.Uygurlar, Kök Türk kağanlığının yeniden güçlenmesinden önce Ötüken'de hakimiyet tesis eden Tokuz Oğuz Baz Kağan ve onun seleflerinin mirasçısı olarak görünmektedirler. Ancak biz öyle zannediyoruz ki, Uygurların Tokuz Oğuz federasyonunu kendilerine bağlamaları ve On Uygur olmaları 739-740 yılından sonra Moyun-Çor'un Tokuz-Oguzları derleyip toplamasından sonra olmuştur. Moyun-Çor kitabesinde: Oğuz halkını derleyip topladığını söylüyor.

Ynt: Terhin Yazıtı

Ötüken'deki karışıklıkları fırsat bilen Çin, 741 yılında Uygur, Karluk ve Basmılları Çin'e itaat etmeye çağırmıştı. Bu tarihten itibaren Moyun-Çor babası Köl Bilge'ye bağlık olarak Kök Türk ülkesinde faaliyetlere girişmisti, işte bu olaylar Terhin yazıtının doğu beşinci satırı ile Şine-Usu ya¬zıtının kuzey 6-7. satırlarında kayıtlıdır.
Binbaşı olarak tayin edilen Moyun-Çor'un idaresinde asker harekete geçti. Birçok Türk boyu itaata alındı. 741 yılında Türk ülkesinde büyük bir karışıklığa sebep oldular Türkler birbirlerine zaiyat verdirdiler.
Kök Türkçe kitabelerde, bu olaylarda Basmılların rolü söylenmiyorsa da, Çin kaynaklarından Basmıl, Uygur ve Kartukların ortaklaşa hareket ettiklerini ve insiyatifin Basmılların elinde olduğunu biliyoruz. Bu üçlü ittifak 742 da Kutlug Yabgu'yu mağlup etmiştir Terhin yazıtın doğu tarafı 7. ve 8. satırlarında Türk tarihi için oldukça önemli olan bu hadise anlatılmaktadır:
Kutlug Yabgu'nun emrinde Kam-Kum'u aşmış olan Üç Tuglı Türk Bodunu Kögür'de, KömÛr-Tag'da, Yar-Ögüz'de yedinci ayın ondördünde mağlup edip, esir alıyorlar.
Yine bu satırlarda Türk-milletinin bir üyesi olan Üç-Tuglı Türk Bodun adı geçmektedir. Menşeileri hususunda bugüne kadar fazla birşey söylenmeyen Üç-Tuglı Türk Bodun, Çin kaynaklarında Mu-ma T'u-cüeh olarak geçen etnik ad ile birleştirilmiştir. Mu-ma T'u-cüeh'in manası Tahta Atlı Kök Türkler olarak belirtilmiştir. Tsai bu adın manasının "keresteli at" demek olduğunu ve "halkı daima buz üzerinde tahtadan yapılmış ata bindiği için Çinliler bu adı vermişlerdir" demektedir. Tahtadan ata binmek nasıl birşey bilmiyoruz. Tsai bu konuda bir açıklama yapmamıştır. Acaba, kar üzerinde ayakları batmamak için tahtadan yapılmış kar ayakkabıları giydiklerinden mi, yoksa kar üstünde kızakla kaymayı bildikleri için mi bu ad verilmiştir? Üç-Tuglı Bodun'un kabileleri şunlardır: Tu-po, Mi-lieh-ko ve O-chih Tölöslerin üç boyundan meydana gelmiş olan bu federasyon içinde sadece Tupoların bugünkü Tuba-Tuva Türkleriyle alâkaları dikkate çekilmiş ve yerlerinin Altaylarla, Baykal Gölünün kuzey kıyıları olabileceği görüşü ileri sürülmüştür.

Daha sonra onlar Basmılların liderini kağan ilan ettiler ve aralarında bir idari taksimat yaptılar. Kök Türk kağanlığının başına Ozmış Tigin Han olmuştu. Bunu da yazıtımızın doğu tarafı 9. satırından öğreniyoruz. Moyun-Çor, Koyun yılında (743) onun üzerine yürümüşrür Ozmış Tigin ele geçirilmiş, Türk milletine büyük bir darbe indirilmişti. 743 yılında Kök Türk kağanı Ozmış öldürülmüş ve başı Çin başkentine gönderilmişti. Ondan sonra Tavuk yılında (745) Türk milletinin üzerine Peymey Tigin'in Han olduğu duyulmuş ve onun da üstüne yürünmüştür. Bunu da yine Terhin yazıtının güney tarafı 2. ve 3. satırı ile Şine-Usu yazıtının kuzey 10. satırından biliyoruz. Kök Türk üstünlüğüne son verildikten itibaren kağanlık mücadelesinde Basmıl, Uygur ve Karluklar arasında kavgalar başlamış ilk önce Karluklarla anlaşlan Uygurlar, Basmıl kağanını öldürmüşler sonra da Karluklann ortaklığına nihayet vermişlerdir. Basmıl Kağanının öldürülüşü hadisesi, herhalde yazıtın bazı yerleri silik olangüney 3. satırında geçiyor olmalıdır:
...beg [birle basmıl bodunı] içgerip

748 yılında, milletin de katıldığı Atalar Mezarlığı'ndaki kurultaydan sonra Tay Bilge Tutuk yabgu atanmış ve Türk devletinin başına Uygurlar geçirilmiştir. Bu hadise Terhin ve Şine-Usu yazıtlarında şöyle anlatılmaktadır:
İt yılında (746) Uç-Karluklar kötü düşünüp kaçtılar. Batıya.On-Oklara sığındılar, orada onlara tabi oldular ...
Yazıtın güney tarafı 6. satırında Moyun-Çor'un kağan atanması ve kağanlık unvanına rastlamaktayız:
Tengride Bolmış İl Etmiş Kagan ..
Yine aynı satırlarda Moyun-Çor'un karısının da İl Bilge Katun atandığını görüyoruz. Hunlar' dan beri devam eden bir devlet geleneği olarak kagan ile katun her zaman birlikte tahta geçmiştir. Bu da bize Türk milletinin
kadına ne kadar önem verdiğini gösteren en. büyük delillerinden birisidir.

Moyun-Çor,kagan ilan edildiktensonra (752) otağını Süngüz Başkan'ın kutlu zirvesinin batısında kurdurmuştur:
kagan atanıp ötüken ortusınta süngüz başkan ıduk baş kidinin örgin bunta etitdim.
Buradaki Süngüz-Başkan yer adı üzerinde de durmakta fayda vardır. Bu yer adı;Terhin yazıtını inceleyen KIyaştomıy ve T. Tekin tarafından değişik biçimlerde ve manalarda okunmuştur.Biz ilk defa Terhin yazıtında yer
ismi olarak geçen bu adların tarihte bir Türk etnik;adını ifade ettiğini tesbit etmeye çalıştık. 662 yılında,On-Okların lideri Aşina Mi-she, Çinliler tarafından tuzağa düşücülünce ona sadık olan Süngüz (Shu-ni-shih) ve Başkanlar (Pa-se-kan) denilen iki kabile, olaydan sonra kaçtıkları halde Çinlilere yardım eden Aşina Mi-she'nin kardeşi Aşina Pu-chen tarafından mağlup edildiler. Çin kaynaklarından bu iki boydan Süngüzlerin On-Okların Tu-lu kolundan,Başkanların da Nu-shih-pilerden olduğunu öğreniyoruz.Süngüz ve Başkanlar ,Çinlilerden kaçarak Ötüken'e gelmişler ve konakladıkları bu yere de adlarını vermiş olsalar gerek!

Yazıtların batı tarafı 2-4. satırları arası Türk Kültür tarihi açısından da oldukça önemlidir: Türk tarihinin büyük hamlelerini yaratmak, büyük devletler kurmak gibi başlıca hadiselerde sakin ve itaatli olan yerleşik halkın değil, hayat şartlarının icabı olarak faal savaşçı ve teşkilatçı bir unsur olan göçebelerin rolü belirgin bir şekilde göze çarpar. Türk tarihinde devletleri kuran, idare ve orduları teşkil edenlerin esasını göçebelerin meydana getirmesi çağdaş kaynaklarda, Türklerin hep göçebe bir kavim tasvir edilmesini gerektirmiş, yerleşik ve yarı-göçebe Türkleri göz önüne getirmeksizin zamanımız müelliflerinde böyle bir kanaata sürüklemiştir.
Yukarıda verdiğimiz Kök Türkçe belgede geçen konar-göçer ,deyimi kültür tarihimiz için oldukça mühimdir. Bugüne kadar Türkleri hayvancılıkla uğraşan, göçebe bir kavim olarak telakki edenlere karşı; bu yazıt ve cümleler en güzel-cevabı verir sanırız. Bu zamana kadar Türkler,için yarı-göçebe deyimi kullanılmıştır. Konar-göçer deyimi ile benzeşmekte ise de, bundan sonra eski Türkler için konar-göçer deyimini kullanmak daha doğru olacak kanaatindeyiz. Zaten bu belgelerden de anlaşılacağı üzere, Türkler çiftçilikle'de uğraşmaktadırlar. Ekip-biçtikleri tarlaları vardır.

Yazıtın batı taraf i 6. satırında geçen ulug buyruk tokuz bolmış cümlesinden eski Türk hükümetinde asli dokuz bakanlığın olduğunu öğrenmekteyiz. Hükümette, bugüne kadar kaç bakanın olduğu sayısı meçhuldü.
Bunu ancak Çin kaynaklarının yardımıyla öğrenebiliyorduk. Fakat son yıllarda bulunan yazıtlardan biri olan Terhin, hükümette dokuz bakanın olduğunu göstermiştir. Aynca bu sistemin Türklerden, Tibetlilere de geçtiğini görüyoruz. Çin kaynaklarında bu dokuz Tibet bakanının görevleri sayılmış ve sonunda da, bu nazırlar kuralına Shang-Lung-Ch'e-Pu-Tuch'ü adı verildiği zikredilmiştir. Dokuz Büyük Nazırlar,demek olan bu ismin sonundaki Tu-ch'ü kelimesi çok ilgi çekicidir!

6-9. satırlarda bazı ünlü komutanlar ve onların sahip olduğu halklar ve emirlerindeki kuvvetler sayılmaktadır.

Kuzey tarafı 3. satırda bir yer ismine raslamaktayız. Bu yer adı Şine-Usu yazıtında da geçmektedir:
tengrim kanım oglı bilge tarduş ulug bilge yabgu atlıgı isig yir atlıgı.
Kök Türkçe yazıtların şimdiye kadar halledilememiş yerlerinden biri de İsi Yer ülkesidir. Yaptığımız araştırmalar bu, konuda bir neticeye varmamızı mümkün kılmıştır. Bilindiği gibi Tokuz-Oguz boyları arasında A-pu-se (Po-si) ler de bulunmaktadır. A-pu-seler ,veya Po-siler, 7. yüzyılın başlarında Altı-Bag Bodun ittifakına dahil olmuşlar, daha sonra Tokuz-Oguz birliği altında Uygurlara tabi edilmişlerdir. Çin kaynaklarında A-pu-se veya Po-si şeklinde transkripsiyonlanan bu etnik ad, Türkçe Apa İsi şeklinde okunabilir.
Tokuz-Oguzlar 752 yılında etraflarına topladıkları bazı Türk boylarıyla beraber Uygur iktidarına karşı ayaklanmışlardı. Bu ayaklanmada yer alan İsiler de Şine-Usu yazıtında kaydedilmişlerdir. Bu olayı Çin kaynaklarında da görebiliyoruz: 753 senesinin 5.' ayında Apuse adlı bir beyin, ki Türklerde soyadı, şahıs adı olabilmektedir, birliğinin Uygurlar tarafından yıkıldığı zikredilmiştir.Biz bu şahsın Apa-isilerin reisi olduğunu zannediyoruz.

Apa-İsilerin, Moyun-Çor'un büyük oğlu, Bilge Tarduş Ulug Bilge Yabgu'nun idaresinde oldukları yine Terhin yazıtının bu satırından anlaşılmaktadır.Bundan başka İsi adını, İsig-Sangun adlı bir komutan adına yazılan Irk Bitik adlı fal kitabında da görüyoruz.

Ulug Bilge Yabgu'nun halkları sayıldığı gibi; Tölös Şad'ın da komutanları ve halkları 4. satırda sayılmıştır:
tengrim kanım.oglı bilge tölös ulug bilge çad atlıgı ... odurgan buyrukı çabış sengün bodunı tokuz bayırku kayra basmıl tokuz tatar bunça bodun çad bodunı.

Bir kaplumbağa kaide üzerindeki taşa Böke Tutam tarafından işlenen Terhin yazıtındaki bilgiler Şine-Usu ile tamamlandığında göreceğiz ki,Uygur devletinin kuruluşu ve Moyun-Çor Kağan devrini hiçbir yabancı kaynağa başvurmadan öğrenebileceğimiz çok değerli bir tarihi belgedir. Hem Türk tarihi açısında son derece kıymetli olan bu kitabe, hem de kültür tarihimizin vazgeçilmez kaynaklarından birisidir.